Tư vấn môi trường | ĐTM LÀ GÌ?HƯỚNG DẪN LẬP ĐTM

ĐTM là gì? Môi trường là tổng hợp các ñiều kiện bên ngoài có ảnh hưởng đến một vật thể hoặc một sự kiện nào đó. Có thể hiểu một cách khác theo ñịnh nghĩa của Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ: trường Môi bao gồm tất cả mọi yếu tố và ảnh hưởng của chúng đến một hệ sinh quyển".

Theo luật Bảo vệ môi trường của nước CHXHCN Việt Nam (2003) thì "Môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người, có ảnh hưởng đến đời sống, sản xuất, sự tồn tại phát triển của con người và thiên nhiên" (Ðiều 1 Luật BVMT-2003).

Môi trường theo cách hiểu tương đối có thể là rất rộng (như vũ trụ, trái đất, không khí...) và cũng có thể là hẹp (môi trường nước bề mặt, môi trường sông, môi trường sống trong căn hộ...) Các yếu tố tạo ra môi trường được gọi là thành phần môi trường. Trong khái niệm về môi trường ngoài yếu tố tự nhiên, phải luôn luôn coi trọng các yếu tố văn hoá, xã hội, kinh tế... bởi vì chúng là thành phần hết sức quan trọng tạo ra môi trường sống.

Trong một môi trường có thể bao gồm một hay nhiều hệ thống sinh vật tồn tại, phát triển và tương tác lẫn nhau. Vì vậy, một hệ sinh thái là một hệ thống các quần thể sinh vật, sống chung và phát triển trong một môi trường nhất định, quan hệ tương tác với nhau và với môi trường đó (điều 2-9 luật BVMT-2003). Ða dạng sinh học là sự phong phú về nguồn gen về giống, loài sinh vật (động vật, thực vật, vi sinh vật...) và hệ sinh thái trong tự nhiên. Sự đa dạng của sinh học nhiều khi ñược xem xét một cách rất tổng quát về các hệ sinh thái trong một môi trường nghiên cứu. Ða dạng sinh học nhiều khi cũng được xem xét hết sức chi tiết, tỷ mỉ trong một hệ sinh thái - đó là quá trình xem xét, đánh giá đến các loài, giống và kể cả đánh giá đặc điểm về di truyền của chúng (Gen) Môi trường có thành phần hết sức quan trọng, đó là con người và các hoạt động của con người kể cả tự nhiên và văn hoá - xã hội. Con người, trong quá trình tồn tại và phát triển dù bằng ngẫu nhiên hay cố tình cũng luôn luôn tác động vào môi trường. Ngược lại, môi trường cũng luôn tác động đến con người.

Quá trình phát triển luôn luôn kèm theo sử dụng (đất, gỗ, nước, không khí, nhiên liệu hoá thạch, tài nguyên các loại ) đồng thời cũng thải vào môi trường các chất phế thải (chất thải rắn, lỏng, khí từ sinh hoạt , từ công nghiệp, từ nông nghiệp, giao thông, y tế...). Những chất thải đó dần dần làm ô nhiễm môi trường.

Chính vì vậy, người ta đã cho rằng: phát triển là đồng hành với ô nhiễm. Sự phân huỷ chất bẩn trong môi trường tự nhiên là một quy luật hàng vạn năm. Quá trình phân hủy chất bẩn như vậy nhờ tác động rất tích cực của đất, vi sinh vật, nước, bức xạ mặt trời, động và thực vật các loài... Vì vậy, quá trình đó được gọi là quá trình "tự làm sạch". Các quá trình "tự làm sạch" tuân theo một quy luật riêng của chúng và ứng với một "tốc độ làm sạch" xác định.

Như vậy, con người muốn tồn tại và phát triển được trong môi trường của mình thì nhất thiết phải xác lập tốt mối tương quan giữa phát triển với tự làm sạch của môi trường. Ðể làm được nhiệm vụ trên, cần hiểu được ảnh hưởng của các hoạt động kinh tế - xã hội, hoạt động sản xuất ñến các yếu tố cấu thành môi trường. Ngược lại cũng cần hiểu được các phản ứng của môi trường đến các thành phần môi trường. Quá trình hiểu, xác định đánh giá đó được gọi là đánh giá tác động môi trường (ÐTM hay EIA).

Do đó, Luật BVMT 2003 (Ðiều 2-11) đã định nghĩa: Ðánh giá tác động môi trường là quá trình phân tích, đánh giá, dự báo ảnh hưởng đến môi trường của các dự án, quy hoạch phát triển kinh tế xã hội của các cơ sở sản xuất, kinh doanh, công trình kinh tế, khoa Giáo trình đánh giá tác động môi trường học, kỹ thụât, y tế, văn hoá, xã hội, an ninh, quốc phòng và các công trình khác, đề xuất các giải pháp thích hợp về bảo vệ môi trường.

Lập kế hoạch cho DTM
Nguyên tắc chung: Nguyên tắc chung được giới thiệu sau đây (UNEP, FAO)
Ðiều kiện đầu
+ Chuẩn bị dự án; sự cần thiết của dự án; các cơ sở cho sự phù hợp.
+ Thu thập đúng thông tin từ cơ quan quản lý.
+ Nhận biết các tác
Các tác động
+ Dự báo tác động
+ Ðánh giá tác động
+ Việc làm nhẹ tác động
Quyết định cần
+ Sự lựa chọn các hoạt động
+ Lựa chọn các hành động dự định
Cung cấp tư liệu chứng minh
+ Chuẩn bị tư liệu đã viết
+ Monitoning môi trường
Những ÐTM riêng DTM
Lựa chọn, đánh giá sơ bộ
Lựa chọn đặc điểm riêng
Xác đinh đúng thông tin của dự án tiếp theo cần xác định đúng công nghệ.
Sơ bộ xác định tác động tiềm tàng sẽ xảy ra.
Ðánh giá tác động, đề xuất
Ðánh giá các tác động sẽ xuất hiện (5 năm, 10 năm, 20 năm sau)
Ðề xuất phương hướng giảm nhẹ các tác động(Bằng việc thay đổi công nghệ, thay đổi phương pháp, thay đổi trình tự của dự án)
Ðưa ra quyết định
Lựa chọn các hoạt động của dự án.
Dự kiến hoạt động thay thế và chọn lựa đúng
Xây dựng dữ liệu, cung cấp tư liệu để chứng minh
Các dữ liệu chứng minh các tác động
Các dữ liệu đề xuất, đặt phương hướng
Monitoring môi trường và tổng kết

Những nội dung chính trong việc thực hiện đánh giá tác động môi trường
Lược duyệt:
Ðây là bước đầu nhằm xác định sự cần thiết hoặc không cần thiết phải thực hiện một ÐTM đầy đủ. Cơ sở để thực hiện lược duyệt là:

Danh mục liệt kê các vấn đề cần phải làm ÐTM của dự án.

• Giới hạn về quy mô, phạm vi kích cỡ của dự án. Với quy định của Chính phủ, quy mô nào, phạm vi nào lớn sẽ phải thực hiện ÐTM.
• Mức độ nhạy cảm của nơi thực hiện dự án (mức độ nhạy cảm về môi trường tự nhiên như đất, không khí, nước, hệ sinh thái và mức độ nhạy cảm về môi trường xã hội, nhân văn).
Những vùng nhạy cảm thường là: vùng có ý nghĩa lịch sử văn hoá, khảo cổ, khoa học. Vùng đất ngập nước. Khu vực vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên, vùng có hệ sinh thái đặc biệt. Vùng cần bảo vệ gen của động, thực vật hiếm. Vùng đất dốc, núi cao có rừng đầu nguồn. Vùng thường xảy ra sự cố môi trường, rủi ro thiên tai. Vùng có chất lượng môi trường đặc biệt, dễ thay đổi các tham số môi trường
• Một số dự án thuộc phạm vi quy định quốc gia không cần phải thực hiện ÐTM.
Một số dự án quy định thuộc loại luôn luôn phải thực hiện ÐTM dù loại dự án đó ở quy mô lớn hoặc quy mô nhỏ.
Thường quyết định cần hay không cần thực hiện ÐTM đầy đủ mà dừng lại ở mức độ một "lược duyệt" là: Nhà nước, cơ quan chủ dự án hoặc Cục Bảo vệ môi trường. Một số trường hợp khác có thể dựa vào quyết định của một hội đồng tư vấn do Chính phủ uỷ thác.Ðể có thể quyết định cần một "lược duyệt" hay phải làm ÐTM đầy đủ ta có thể phải thực hiện một số hoạt động là:
• Bàn bạc trao đổi giữa chủ dự án với cơ quan quản lý
• Lấy ý kiến các chuyên gia

Lấy ý kiến của cơ quan BVMT và kiểm soát ô nhiễm

• Tham khảo các dự án tương tự khác.

Lấy ý kiến cộng đồng

Như vậy, nếu dự án không cần thực hiện một ÐTM đầy đủ thì cho phép thực hiện dự án. Trong trường hợp cần thực hiện một ÐTM đầy đủ thì phải chuyển sang các nội dung khác.
Lập đề cương
(theo kế hoạch đã nêu trên) và chuẩn bị tư liệu. Những việc cần phải có là:
• Nội dung dự án, từ đó xác định:
+ Hiện trạng môi trường
+ Phương án của dự án
+ So sánh các yếu tố giữa phương án và hiện trạng.
• Xác định các hành động của dự án
• Xác định các biến đổi môi trường do các hành động của dự án gây ra (cả biến đổi xấu và tốt) về các mặt: Vật lý, Hoá học và Sinh học và Kinh tế văn hoá xã hội.
• Xác định các tác động tới tài nguyên thiên nhiên, sinh thái, chất lượng môi trường và cuộc sống cộng đồng (kể cả tác động bậc 1, bậc 2).
• Dự báo diễn biến tác động môi trường
• Xác định phương pháp cần sử dụng để thực hiện ÐTM
• Ðề xuất phương án giảm thiểu tác động hoặc phương án thay thế.

Báo cáo ÐTM

Việc lập đề cương chi tiết theo những việc cần làm nhất nêu trên sẽ được giới thiệu sau.
Xác định mức độ cần đánh giá tác động
Trong nội dung này, cần làm rõ các vấn ñề sau đây:

Mức độ cần thiết ñể chi phí tài chính phù hợp nhất

• Tập trung được vào các tác động có ảnh hưởng nhất không thể bỏ qua.
• Tạo được sự hoà hợp giữa quyền lợi của dự án (chủ dự án) với cộng đồng và tạo được khả năng khắc phục, làm giảm thiểu các tác động có hại đối với môi trường. Ðạt được tốt nhất về hiệu quả kinh tế cho dự án và cho cả cộng đồng về lâu dài.
• Phù hợp với Luật và các chính sách.
Ðể làm tốt việc xác định mức độ và phạm vi cần đánh giá tác động, ta nhất thiết phải làm tốt, đầy đủ, chính xác 4 bước là:
+ Xác định rõ khả năng tác động của các hành động của dự án đến môi trường và nguồn tài nguyên thiên nhiên.
+ Phải đề xuất được phương án giảm thiểu hoặc thay thế. Nhiệm vụ này được cân nhắc trên Luật, Nghị định, TCVN, trình độ khoa học và công nghệ cần phải có, nhu cầu và đặc điểm của sản phẩm của dự án, hiệu quả thực về kinh tế, biện pháp khắc phục chất thải và cuối cùng là giai đoạn theo dõi, kiểm tra, monitoring và đề phòng rủi ro.
Sau khi thực hiện các vấn đề nêu trên, hai việc quan trọng kế tiếp phải thực hiện nữa đó là:
+ Lấy ý kiến cộng đồng: Việc lấy ý kiến cộng đồng giúp cho các nhà quản lý, các nhà khoa học phát hiện được những vấn đề công nghệ còn chưa phù hợp. Mặt khác quan trọng hơn là giúp cho chủ dự án - nhà quản lý - cộng đồng có thể bổ sung nhau, hoà nhịp để dự án đạt hiệu quả cao nhất.
+ Cân nhắc và ra quyết định: Ðây là việc còn lại của cơ quan quản lý tài nguyên môi trường. Việc ra quyết định đúng và nhanh chóng, phù hợp sẽ làm dự án thực hiện tốt và tác ñộng đối với môi trường có thể chấp nhận được sau này.
Ðánh giá các tác động đến MTST và TNTN
• Xác định các hành động của dự án (hay trạng thái của môi trường) có thể gây ra tác động môi trường sinh thái. ở đây, chúng ta cần phải xác định rất đầy đủ về tác động đến cả môi trường tự nhiên, môi trường kinh tế - xã hội và nhân văn. Xác định các tác động có thể có đến các hệ sinh thái: không khí, sinh thái đất; sinh thái nước mặn, nước ngầm, các hệ sinh thái sinh vật và đặc biệt phải chú ý đến hệ sinh thái nhạy cảm như (sinh thái đất dốc, sinh thái rừng, sinh thái đất ngập nước).
• Xác định được các biến đổi bậc 1 tức là các hành động của dự án sẽ phải dẫn đến các tác động tương ứng. Các tác động tương ứng đó đưa dến các biến đổi trực tiếp của môi trường. Nếu có nhiều hành động thì sẽ dẫn đến nhiều tác động và tất nhiên sẽ có nhiều biến đổi bậc 1.
• Xác định các biến đổi bậc 2: Các biến đổi bậc 1 làm cho trạng thái môi trường thay đổi từ trạng thái 1 sang trạng thái 2. Sự tồn tại, các hoạt động của trạng thái 2 có thể sẽ dẫn đến một số tác động tiềm ẩn đối với trạng thái 2 của môi trường. Như vậy, trạng thái 2 của môi trường sẽ có thể (hoặc không thể) thay đổi dẫn đến một số biến đổi mới. Những biến đổi mới này ñược gọi là biến đổi bậc 2.
• Phân tích kỹ các tác động, xác định các tác động đưa đến biến đổi bậc 1 và bậc 2 (nếu có) từ đây phân tích và dự báo các tác động cụ thể đối với môi trường sinh thái và nguồn tài nguyên thiên nhiên (tài nguyên đất, tài nguyên nước, tài nguyên sinh vật, đa dạng loài, tài nguyên khí tượng thuỷ văn, tài nguyên khoáng sản). Ðể làm tốt phần nội dung này, thường nhóm chuyên gia thực hiện ÐTM phải tiến hành tham khảo rộng các chuyên gia, các tổ chức trong và ngoài nước, tư liệu lưu trữ, các tiêu chuẩn cho phép (TCCP) đặc biệt là TCVN. Trong phân tích, đánh giá một vấn đề hết sức quan trọng là cân đối giữa dự án và các tác động mà tiêu chí lớn nhất là hiệu quả kinh tế của dự án và hiệu quả kinh tế môi trường. Ðây là một vấn đề rất quan trọng song rất tế nhị, vì thế cần bổ sung cập nhật các quy định, nghị định của quốc gia về môi trường và dựa vào kinh tế môi trường để quyết định.
Xác định được biện pháp giảm thiểu tác động và quản lý chúng
Ðây là một vấn đề khó, đòi hỏi tổng hợp tri thức theo các dự án khác nhau. Nhìn chung, có thể theo một số vấn đề sau đây:
• Ðưa ra một số phương thức mới thay đổi phù hợp với yêu cầu của Dự án và hoà hợp với môi trường sinh thái (ví dụ: thay đổi công nghệ phù hợp, bổ sung công nghệ, bổ sung hạng mục).
• Thay đổi hẳn thiết kế, quy hoạch phát triển (nhà máy nhiệt điện sử dụng than sang nhà máy sử dụng hơi đốt)
• Ðề xuất mới hoặc bổ sung kiểm soát hoạt động
• Ðình chỉ dự án hoặc chuyển vị trí phù hợp hơn
Tất cả các vấn đề này ñều nằm trong bước "Xác định các nội dung chính của ÐTM" tức là xây dựng kế hoạch chi tiết. Nếu bước này làm tốt chúng ta sẽ có thể bỏ qua một số việc khi thực hiện ÐTM chi tiết, tránh được lãng phí về tài chính và thời gian.
còn tiếp...